Anasayfam Yap    -
Reklam     -
Kunye     -
Son Mansetler    -
Iletisim                                 
Facebook    -
ÇİN'İN EĞİTİM KAMPLARI ETNİK BİR ZULÜMDÜR
HİNDİSTAN'DAN KEŞMİR'E YENİ BİR DARBE
MARAŞ BÖLGESİ OSMANLI VAKIFLARINA AİT
ÖLÜ KUŞ GİBİ ÇOCUKLARI TOPLADIK
Karakter boyutu :13 Punto15 Punto17 Punto19 Punto

ZAZACA VE KÜRTÇE ARASINDAKİ FARK

ZAZACA VE KÜRTÇE ARASINDAKİ FARK
2019-08-02 11:52:21


Zazaca, Kurmançça (Kürtçe) ve Farsça Arasındaki Fark Üzerine Küçük Bir Karşılaştırma             



Asmêno Bêwayir



Bu yazida Zazaca'yi (Dimilki, Kirmancki, Zazaki), Kurmançça (Kurmancî, Kuzey-Kürtçesi) ve Farsça (Zäbâne Fârsî, yeni-Farsça) dilleriyle kelime ve gramer farkliliklari açisindan karşilaştirmaya çalişacagiz. Ele alacagimiz örnekler yer darligi nedeniyle daha çok günlük dilin kelimelerini içerecek. Zira bu konuda bir kitap oluşturabilecek kadar örnek verilebilir. 

Bilindigi gibi, Zazaca, Kurmançça ve Farsça ayni dil ailesindendir. Ancak ayni dil ailesinden olmalari birbirlerinin lehçeleri olmalarini gerek-tirmez. Günümüzde yapilan en büyük yanlişlik işte bu noktadir. Bu diller arasindaki fark, Türkçe-Türkmence veya Ispanyolca-Portekizce dilleri arasindaki farkla ayni şey degildir. 

Zazaca, Kurmançça (Kürtçe) ve Farsça Hint-Avrupa dillerinin Bati-Iranî alt-dil grubuna girmektedirler. Farsça ve Kürtçe Güney-Bati Iranî diliyken, Zazaca bir Kuzey-Bati Iranî dilidir. Fakat Kurmançça kendi içinde daha çok Kuzey-Bati unsurlari içermektedir. 

Iranistik dilbiliminde Zazaca başlibaşina bir dil olarak görülmektedir. Ayni şekilde ünlü Alman dilbilimci Oskar Mann da Zazaca'nin başlibaşina bir dil oldugunu savunmuş ve bunu "Mundarten der Zâzâ. Hauptsächlich aus Siverek und Kor" (Zazaca'nin Agizlari. Özellikle Siverek ve Kor yöresinden) adli çalişmasinda ispatlamiştir. Oskar Mann'in ölümünden sonra Karl Hadank bu çalişmayi Berlin'de 1932 yilinda bir kitap haline getirmiştir. Kitabinin 18'den 23. sayfasina kadar olan "Das Zaza nicht Kurdisch" (Zazaca Kürtçe degildir) bölümünde bu konuyu bilimsel olarak irdelemiştir. 

Resmî ideolojinin iddia ettigi gibi Zazaca Kürtçe'nin veya Kürtçe Farsça'nin bir lehçesi degildir. Bunun böyle yanliş irdelenmesinin nedeni politik olmasindan dolayi ve dilbilimcilerin yeterince bu konunun üzerine egilmemesindendir. 

. Zazaca'da Dersim lehçesinin Pülümür şivesine agirlik verilmiştir. Açiklayici olmasi için gerektiginde parentez içlerinde başka diyalektlerden de örnekler verilecektir. 

. Kurmançça'da yazi dili olarak Cizre-Botan lehçesi kullanilmaktadir. Buna ragmen yer yer Kuzey-Kurmançça (Dersim, Malatya) lehçeleri de saptanmiştir. 

. Farsça verilen örnekler günümüzde kullanilan Farsça'nin edebiyat dilidir. Halk agizlari bazen farkli degişiklikler içerdiginden parentezlerle, veya italik yaziyla belirtilmiştir. Farsça genellikle Arap harfleriyle yazilir, ama burada okuyucunun rahat anlayabilmesi için Latin harfleri kullanilmiştir. Söyleyiş özelligi ise Zazaca ve Kurmançça'ninkine yakindir. Bu nedenle, Farsça için burda kullanilan bazi harflerin telaffuzu üzerindede durulmuştur: 



ä: kisa 'a', 'a' ve 'e' arasi bir ses. 

â: uzun 'a', 'a' ve 'o' arasi bir ses. Bu 'â' halk agzinda bazen uzun 'u'ya 

dönüşür. Örnegin: män be xâne mîräväm (ben eve gidiyorum) yazilirken, halk 

agzinda ise mîräm xune denir. 

e: kisa 'e' Türkçe'nin 'e'sinden daha incedir. 

e: uzun ince bir 'e' 

î: uzun 'i' 

u: uzun 'u' 

o: kisa 'o'



MASTARLARIN KARŞILAŞTIRILMALARI 

(parentezlerde Şimdiki Zaman gövdesinin kökleri belirtilmiştir):



Örnegin: kerdene (yapmak): Mastar; kerd-: Geçmiş Zaman gövdesi; k-(en)-: Şimdiki Zaman kökü; ker-: Sübjontif Gövdesinin kökü










































































Zazaca

Kurmançça (Kürtçe)

Farsça

Türkçe

rakerdene (k- ra)

vekirin (ve -k-)

bâz kärdän (bâz -kon-)

açmak

ardene (a-)

anin (tin-)

âvärdän (-âvär-, -âr-)

getirmek

wendene (wan-)

xwandin (-xwin-)

xândän, xundän (-xân-, -xun-)

okumak

qesey kerdene (qesey k-)

qise/dang kirin (qise -k-)

härf zädän (härf -zän-)

konuşmak

vatene (va-)

gotin (-bej-, -be-)

goftän (-gu-, -g-)

söylemek

şiyaene (so-, şo-, şi-)

çun (-ç-, ter-)

räftän (-räv-, -r-)

gitmek

amaene (ye-, e-)

hatin (te-)

âmädän (-â-)

gelmek

ditene (dos-, doş)

dotin (-doş-)

duşîdän (-duş-)

sagmak

roniştene (nis- ro)

runiştin (ru -n-)

neşestän (-neşîn-, -şîn-)

oturmak

weçinitene (çin- we)

helbijartin (hel -bijer-)

vär çîdän/bär çîdän (vär-çîn-)

seçmek




ŞIMDIKI ZAMANIN KURULUŞ KURALLARI:






























































Zazaca

Kurmançça (Kürtçe)

Farsça

Türkçe

diyene (ven- vin-,) 

Şimdiki Zaman kökünden sonra ve şahis sonekinden önce 

-en- araeki eklenir (bazen an, in, on, un, ün 'e degişir):

ditin (-bin-) 

Şimdiki Zaman köküne Şimdiki Zaman belirtisi 

olarak di- (de-, da-) öneki eklenir, kökten sonra şahis soneki:

dîdän (-bîn-) 

Şimdiki Zaman köküne Şimdiki Zaman belirtisi 

olarak mî- öneki eklenir, kökünden sonra şahis soneki:

mastar: görmek 


ez venenu (vinon, venena)

ez dibinim

män mîbînäm


ben görüyorum




ti (tu) venena (vinene)




tu dibini



to mîbînî

sen görüyorsun

o veneno

ew dibine

u mîbînäd (un mîbîne)

o (eril) görüyor

a venena

-

-

o (dişil) görüyor


ma venenime (veneme)



em dibinin

mâ mîbînîm

biz görüyoruz

sima (şima) venene

hun (hon) dibinin

şomâ mîbînîd (mîbînîn)

siz görüyorsunuz

i (e) venene

ew (ewan) dibinin

îşân/ânhâ mîbînänd (mîbînän)

onlar görüyorlar




Görüldügü gibi Zazaca'nin Şimdiki Zaman çekiminde Mastar bir ara-ek almakta ve eril/dişil ayrimina göre çekim farklilaşmaktadir. Oysa Farsça ve Kurmançça'da Mastar önek almaktadir. Şahis sonekle-rinde Zazaca Kurmançça'yla tamamen ayrilirken, Kurmançça ve Farsça'nin birbirine olan yakinligi tablodan kolayca anlaşilmaktadir. Zazaca ve Farsça'nin birinci ve ikinci çogul şahis zamirleri bayagi yakinlik göstermekte (ma, şima, şomâ). Ilginç olan şey, bu zamirlerin Zazaca'da Oblik Hal'de de degişmemesi: 





























 

Zazaca

Kurmançça

Farsça

Türkçe

yalin hal

ma ameyme 

sima amey

em hatin 

hun hatin

mâ âmädîm 

şomâ âmädîd (âmädîn)

biz geldik 

siz gediniz

oblik hal

çe ma (keye ma) 

çe sima (keye şima)

mala me 

mala we

xâneye mâ (xuneyemân) 

xâneye şomâ (xuneyetân)

evimiz 

eviniz 





OLUMSUZLUK DURUMU:




















-en- araeki kalkmaz, olum-suzluk öneki ne- eklenir:

Şimdiki Zaman belirtisi di- kalkar, yerine na- (ni-, no-) eklenir:

Şimdiki Zaman 

belirtisi mî- kalkmaz, olumsuzluk öneki ne- eklenir:

 


ez nevênenu




ez nabinim



män nemîbînäm


ben görmüyorum






SAYILAR:




















 

Zazaca

Kurmançça

Farsça



















10 

11 

12 

13 

14 

15 

16 

17 

18 

19 

20 

21 

30 

40 

100 

200 

1000

zu, jü (jew, yew) 

dide,di 

hire 

çar (çor, çehar) 

phonc (panc) 

ses (şeş) 

hawt (hot, 'hewt) 

heşt 

new 

des 

des u zu (jewendes) 

des u dide (diwes) 

des u hire (hires) 

des u çar (çares) 

des u phonc (pances) 

des u ses (şiyes) 

des u hawt (hewtes) 

des u heşt (heştes) 

des u new (newes) 

vişt (vist) 

vişt u zu (vist u yew) 

hiris 

çewres 

se (sed) 

disey 

hazar

yek 

dudu,du 

sise, se 

çar 

penc 

şeş 

heft 

heşt 

neh 

deh 

yanzdeh (deh u yek) 

diwanzdeh (deh u du) 

sezdeh (deh u se) 

çardeh (deh u çar) 

panzdeh (deh u penc) 

şanzdeh (deh u şeş) 

hivdeh (deh u heft) 

hijdeh (deh u heşt) 

nozdeh (deh u noh) 

bist 

bist u yek 

si (sih) 

çel (çil) 

sed 

du sed 

hezar

yek (ye) 

do 

se 

çähâr (çâr) 

pänc 

şeş (şîş) 

häft 

häşt 

noh 

däh 

yâzdäh 

dävâzdäh 

sîzdäh 

çähârdäh (çârdäh) 

pânzdäh (punzdäh) 

şânzdäh (şunzdäh) 

hefdäh (hevdäh) 

hecdäh (hejdäh) 

nuzdäh 

bîst 

bîst o yek 

sî 

çehel (çel) 

säd 

devîst 

häzâr




SÖZCÜKLERIN KARŞILAŞTIRILMASI:



(e: eril; d: dişil)














































































































Zazaca

Kurmançça

Farsça

Türkçe

çim (çism) e

çav e

çeşm

göz

gos (goş) e

guh (go) e

guş

kulak

buri e

biru e

äbru

kaş

boji (bazi), qol e

mil, bask, pil

bâzu

kol

dizd e

diz e

dozd

hirsiz

zerd

zer

zärd

sari

şia, sia

reş

sîâh

siyah

adir e

agir e

âtäş

ateş

game d

gav d

gâm

adim

name e

nav e

nâm, esm

ad

sewe (şewe) d

şev (şav) d

şäb

gece

genim e

genim e

gändom

bugday

pird e

pir e

pol

köprü

dewe d

gund e

rustâ, de

köy

heya, ya, ee

ere, here, bele

âre, bäle

evet

ne

na, no

näh, xeyr

hayir






Zazaca ve Kurmançça'da isimlerde eril/dişil ayrimi (genüs) varken, Farsça'da bu ayrimi göremiyoruz (Sorani-Kürtçe'sinde de oldugu gibi). Kurmançça'da sözlerin genüsü tek izafelerde ve Oblik Hal'de oluşurken, Zazaca'da dişil kelimeler Yalin Hal'de şöyledir: -e veya -i bitişik ve sonu vurgusuz. 

Örnegin: uşire, bize, reçe, germi, tiji, derjeni. Istisna: balişna, manga, kesa gibi sözler.



Farsça'da tek Yalin Hal varken, Zazaca ve Kurmançça'da ise üç hal vardir: 

1. Yalin Hal, 2. Oblik Hal, 3. Çagri Hali



OBLIK HALIN ŞAHIS ZAMIRLERI:



(Farsça'daki halk agzinin sonekleridir)




















Zazaca

Kurmançça

Farsça (Halk Agzi)

Türkçe

mi(n)* ma 

to sima (şima) 

dey, ey, ci dine, ine (inan) 

dae, ae, ci

min me 

te we 

wi wan 

we

-äm -emân 

-ät, -et -etân 

-äş, -eş -eşân 

-

beni, benim, bana bizi, bizim, bize 

seni, senin, sana sizi, sizin, size 

onu, onun, ona (e) onlari, 

..., ... ..., ..., ... (dişil)




* mi'nin n'si Zazaca'da kaybolmuştur ve şu gibi durumlarda çikar : Na vistüriya mina. (Bu benim kaynanamdir), yada: alvaze mino khan (eski arkadaşim).



ÇAGRI HALI:























ero Heso !

lo Heso !

(lan) Hasan !

ere çênê ! (keynê)

le kêçikê ! (qizê)

kiz !

albazene ! (embazeno !)

hevalno !

arkadaşlar !




Kurmançça ve Zazaca'da ortak olan bir başka nokta ise "Ergatif" Hal, yani Geçmiş Zamanda, Geçişli Fiiller'de özne ve nesnenin yer degiştirmesi hali. Ergatif Hal eski Iranî dillerinde ve Kafkas dillerinde, örnegin Gürcüce'de de vardir. 












































Zazaca

Kurmançça

Farsça

Türkçe

ez ceniye venon

ez jin dibinim

män zän mîbînäm

ben kadin görüyorum

ez a ceniye venon

ez we jine dibinim

män ân zän râ mîbînäm(män un zänu mîbînäm)

ben o kadini görüyorum

mi ceniye diye

min jin dit (di)

män zän dîdäm

ben kadin gördüm

ez to venon

ez te dibinim

män to râ mîbînäm (mîbînämät)

ben seni görüyorum

mi ti diya

min tu diti

män to râ dîdäm (dîdämät)

ben seni gördüm




mi ti diya, Türkçe'ye birebir çevrilince: sen benden taraf görüldün. 



TAYINI SIFAT:






































çeneka rindeke (keyneka rindeki)

keçika (qiza) xweşik

doxtäre qäşäng

güzel kiz

laako rindek (lajeko rindek)

lawe/kurre xweşik

pesäre qäşäng

güzel oglan

domane (qeçe) neweşi

zaroyen nexweş

bäççehaye märîz (nâxoş)

hasta çocuklar

cae de xiravin (cae do xirabin)

ciheki xirab

câyî xärâb

kötü bir yer

birae tüyo qiz

biraye teye piçuk

bärâdäre kuçeke to

küçük kardeşin






Zazaca'nin özelligi: 'de' edatinin oluşu, hatta Güney lehçelerinde (Çermik-Siverek vd.) eril (do) ve dişil (da) edati da mevcuttur. Dahasi Zazaca'da sifatlar bir dişil ek (-e, -i) veya çogul eki (-i) almaktadir.



ÖNTAKI VE SONTAKILAR:
































.... de(r) 

ez çe deru (ez keye dira)

li..., di ...de 

ez li mal im

där.., tu... 

där xâneyäm (tu xuneam)

-de 

halievdeyim

.... ra 

Desimi ra

ji ... 

ji Dersime

äz ... 

äz Dîrsem

-den hali 

Dersim'den

.... re / ve... 

ci re peru don(danu ve ci)

ji ... ra 

jera pere didim

be .... 

be u pul mîdähäm (pul mîdämeş)

-e hali 

ona para veriyorum

hata ...

heta (heyan) ...

tâ ...

... -e kadar




-de ve -den Hali için Zazaca'da bir sontaki gerekirken, Kurmançça ve Farsça'da bunlar öntaki olarak kullanilir.



"BU" IŞARET ZAMIRI:





























 

Zazaca

Kurmançça

Farsça

Türkçe

yalin hal

no (in) 

na (ina) 

ni (ini)

ev 



"

în 



înhâ

bu (eril) 



(dişil)bunlar

oblik hal

ney 

nae 

nine

vi 

ve 

van

 

bunu, bunun (eril) 



(dişil)bunlari, bunlarin




Zazaca'da bütün gramer hallerine göre birer işaret zamiri bulunmasina karşin, Kurmançça ve Farsça'da işaret zamirleri kismen kaybolmuştur.



SÜBJONTIF :


























kerdene (ker-)

kirin (k-)

kärdän (kon-)

yapmak (yaps-)

ez ke bikeri (bikera) 

ti ke bikere 

o/a ke bikero

ez ko (ku) bikim 

tu ko biki 

ew ko bike

män ke bokonäm 

to ke bokonî 

u ke bokonäd (bokone)

yapsam 

yapsan 

yapsa

şime (şim) 

!şerime ?

herin ! 

em herin ?

berävîm (berîm) ! 

berävîm (berîm) ?

gidelim ! 

gitsek mi ?




Zazaca'nin burdaki özelligi, bazi Fiilerde bir Sübjontif kökünün olmasi. Kürtçe ve Farsça'da ise Sübjontif fiili Şimdiki Zaman gövdesinin köküyle kurulur.



SONUÇ:



Örneklerden de anlaşildigi gibi Zazaca'nin Kürtçe'nin, Kürtçe'nin de Farsça'nin bir lehçesinin olmadigi görülmektedir. 

Diller yeryüzünün renkleridir. Bu renklerin solmamasi ve yaşamasi ancak özgürce konuşulmasiyla ve geliştirilmesiyle mümkündür. Bu ise (özellikle Türk ve Kürt) resmî ideolojinin bakiş açisina çikarilarak; yani araştirilip sahiplenerek gerçekleşir. Dil denen olgu sadece bir iletişim vasitasi degildir, verili insan toplumunun kültürünün taşiycisidir. Dil denen kültürel olgunun bir iç dünyasi, bir ruhu, doga ve topluma bir bakiş açisi oldugunu görmek istemezler. Bu anlamla dil, o dili konuşan toplumun ve 

bireylerin yaşam biçiminin ifadesidir. Önemli olan her dilin kendine has bir dünyasi oldugunu bilmektir. Gule K. ve diger arkadaşlara içten teşekkürler.



DIPNOTLAR: 

1 Bu metnin Zazacasi TIJA SODIRI dergisinin 2.sayisinda (çele 96) Yayinlanmiştir.



2 Iranî Farsça degildir, bir genel terimdir. Iran devletiyle de kariştirilmamali Öte yandan Paşto (Afganca) dili bir Dogu-Iranî dilidir. Diger Iranî dillerine Goranca, Lurca, Belutçice, Tacikçe, Osetçe vb. örnek olarak verilebilir. Iranî tarih, edebiyat ve dilleriyle ilgilenen bilime Iranistik denilmekte. Türk dilleriyle (Türkiye Türkçesi, Türkmence, Uygurca, Kirgizca vs.), tarih ve edebiyatiyla ilgilenen bilimin adi ise Türkolojidir.



3Bu görüşü savunan ve bu konuda araştirmasi olan dilbilimciler: Vladimir Minorsky, Terry Lynn Todd (A Grammar of Dimli, Michigan, ABD, 1952), Prof. MacKenzie (Göttingen Üniversitesi, Almanya), Ludwig Paul (Göttingen), Dr. Z. Selcan (Berlin Üniversitesi), C.M. Jacobson (Rastnustena Zone Ma, Bonn 1993) v.d.



4Yani 8.11.1995 günü, Avrupa'da Özgür Politika gazetesinde açiklanan, Rohat Alakom'un 9. sayfadaki "Oskar Mann" adli yazisinda "K. Hadank, Zaza Lehçesi adiyla bir kitap yayinladi" diye belirttigi gibi degil!


Bu haber toplam 247 defa okundu


YAZARLAR

Ger?? Duymayan Kalmas? Kalemiyet.Com